Haritaki|dravyasambhasha

Haritaki

Family: Combretaceae

Sanskrit Name: हरीतकी

निरुक्ति : हरति मलान्, तकति हसति व्याधीन् प्रत्यवज्ञया तज्जेत्रित्वाच्चेति; ह हरणे, तक हसने। (भा.नि)

Definition: It eliminates all diseases.

Latin name: Termnalia chebula Retz.

Gana/Varga:

Charaka	Prajasthapana, Jwaraghna, Kushthaghna, Kasaghna, Arshoghna
Sushruta	Triphala, Amalakyadi, Parushakadi
Bhavaprakash Nighantu	Haritakyadi varga (Bha.Ni.Shloka 1-32)
Ayurvedic Pharmacopoeia of India	Part I; Vol I
Dravyaguna Vijnana II P.V.	Rasayana page 753-757

Synonyms:

Based on Habitat(Distribution)

हैमवती

हिमवति तदुपत्य्कायां जाता । (भा.नि)

Haimavati (Bha. Ni)

It grows in Himalaya region.

Based on Rasa(Taste)

पञ्चभद्रिका

पञ्च भद्रा रसा अस्याः । (भा.नि)

Panchabhadrika

Fruits contain Five Rasa except Lavana rasa.

Based on Karma(action)

प्रमथा

प्रमथ्नाति दोषान् निर्हरति चेति । (म.नि)

Pramatha

It eliminates impurities.

पूतना

पूतं संशुद्धं करोतीति । (भा.नि)

Putana (Bha. Ni)

It cleanses the body.

पथ्या

पथिभ्यः स्रोतोभ्य् हिता, पथोऽनपेता वा ;

मनः शरीरानुपघातिनीत्यर्थः । (भा.नि)

Pathya (Bha. Ni)

It is good for Srotas.

प्राणदा

प्राणं शक्तिं बलञ्च ददातीति । (अ.)

Pranada

It provides strength.

जीवन्ती

जीवन्तं पुरूषं यापयति, स्वास्थ्यकरत्वात् आयुष्यकरत्वाच्च । (भा.नि)

Jivanti (Bha. Ni)

It increases health and lifespan.

अमृता

अमृतवत् फलदायिनी, रसायनत्वेन जराव्याधिप्रतिषेधात् । (भा.नि)

Amruta (Bha. Ni)

It acts as Rasayana, protects from Jara and vyadhi.

अभया न भयं व्याधीनां सेवनादस्याः, रसायनत्वेन व्याधिप्रतिषेधकत्वात् । (भा.नि)

न भयं व्याधीनां सेवनादस्याः, रसायनत्वेन व्याधिप्रतिषेधकत्वात् । (भा.नि)

Abhaya (Bha. Ni)

It removes fear of diseases.

वयस्या

वयसे हिता, वयः स्थापनीत्यर्थः । अथवा, वयस्या सखी, तद्वन्मनः शरीरप्रसादजननी । (भा.नि)

Vayastha (Bha. Ni)

It maintains youthfulness.

कायस्था

कायः स्वस्थस्तिष्ठत्यनया, अन्तर्भावितण्यर्थात् कायं तारूण्ये स्थापयतीति, वयः स्थापनीत्यर्थः । (भा.नि)

Kayastha (Bha. Ni)

It promotes activity of body. So maintains youthfulness.

चेतकी

चेतयति चित्तं प्रबोधयतीति, यथोक्तं- उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रियाणाम् इति ।(भा.नि)

Chetaki (Bha. Ni)

It promotes activity of mind.

रोहिणी

क्षतादीन् रोहयतीति ; रसायनत्वेन क्षीणान् धातून् रोहयतीति वा ।

Rohini

It heals wound, regenerates tissue.

अमोघा

अव्यर्था । (अ.)

अव्यथा

व्यथा शूलं रोगो वा ; न व्यथा सेवेननास्याः, शूलहृत्त्वाद् रोगनाशकत्वच्च । (भा.नि)

Avyatha (Bha. Ni)

It removes diseases.

विजया

विशेषेण मूलोच्छेदनतो जयति रोगानिति ; निर्मूलिनी पित्तकफा‌अनिलानाम् । (भा.नि)

Vijaya (Bha. Ni)

It removes diseases.

शिवा

कल्याणकर्तृत्वात् ; हिमवत्‌प्रदेशे जातत्वेन शिवसाहचर्याच्च । (भा.नि)

Shiva (Bha. Ni)

It is Kalyanakaraka.

यसी

अतिप्रशस्ता । (भा.नि)

Shreyasi (Bha. Ni)

It is auspicious.

Vernacular names:

Hindi	Harada
Assami	Shilikha
Kannada	Analekai
Bengali	Haritaki
Marathi	Hirada
Gujarati	Hirado
Gujarati	Harade
Punjabi	Harar
Telagu	Karakkaya
Tamil	Katukkaya
English	Chebulic Myrobalan

Morphology:

Habit: Moderate sized to large deciduous tree with a cylindrical bole, rounded crown and spreading branches; Leaves: ovate, elliptic or obovate, glabrous to tawny villous beneath with a pair of large glands at the top of the petiole; Inflorescence: terminal simple spikes or short panicles,flowers yellowish white; Fruits: glabrous, shining, ellipsoidal, obovoid or ovoid drupes, yellow to orange brown in colour, faintly angled; Seeds hard, pale yellow.

Distribution: Throughout India, in deciduous forests on dry slopes upto 900m especially in Bengal, Tamilnadu, West coast and Western ghat.

Types:

According to Bhavamishra there are seven types of Haritaki as follows:

Type	Appearance	Use
1. Vijaya	Alabuvrutta (oval as Alabu)	Sarva roga; superior among all Haritaki types.
2. Rohini	Vrutta (round)	Vruna rohana
3. Putana	Asthimati (bigger stone), Sukshma (small)	Pralepa
4. Amruta	Mamsala (fleshy)	Shodhana
5. Abhaya	Panchrekha (with five angled)	Akshiroga
6. Jivanti	Swarna varna (golden coloured)	Sarvaroga
7. Chetaki	Trirekha (three angled) Two types- 1. Shweta (whitish): shadangula (6 angulas in length) 2. Krushna (blackish): Ekangula (one angula in length)	Churna This type of Haritaki causes Bhedana even in animals who cross its it’s shadow. And also by holding it in hand.

Guna-Karma:

Guna	Ruksha, Laghu
Rasa	Kashaya pradhana lavana varjita pancharasa (Bhavamishra tells that Majja has Madhura rasa, Snayu has Amla rasa, Vrunta has Tikta rasa, Twak has Katu and Asthi has Tuvara (Katu) rasa).
Vipaka	Madhura
Virya	Ushna
Prabhava	Tridoshahara
Karma
Doshaghnata	Tridoshahara
Agrya karma	Pathya
Anyakarma	Rasayana, Medhya, Chakshushya, Ayushya, Brumhana, Vrushya, Anulomana, Dipana, Prajashthapana, Jwaraghna, Kushthaghna, Vranashodhana, ;

Prayoga: Shwasa, Kasa, Hikka, Prameha, Arsha, Kushtha, Shotha, Udara,

Krimi, Vaiswarya, Grahani, Vibandha, Vishamajwara, Vatavyadhi, Gulma, Adhmana, Vrana, Chardi, Kantha roga, Hrudaya roga, Kamala, Shula, Anaha, Pliha, Yakrut roga, Ashmari, Mutrakruchra, Mutraghata;

Benefits of Haritaki on different ways of administration: (Bha. Ni.)

Chewing of Haritaki	Agni deepana (Stimulates digestive power)
Haritaki Churna	Malashodhana (Expels out the Mala)
Bhrushta (fried) Haritaki	Tridoshahara
Sanna Haritaki (with food)	Increases Buddhi, Bala and Indriya bala and destroys Pitta, Kapha, Vata, excretes Mutra, Shakrut
After the food	Cures Annapana Doshas

Chemical composition: Tanins, Flavonol glycosides, tri-terpenoids, and coumarin conjugated compounds with gallic acid called as chebulin, and also phenolic compounds, Gallic acid, methyl gallate, ethyl gallate, chebulagic acid, tetra-O-galloyl-β-D-glucose, and ellagic acid,

chebulinic acid and penta-O galloyl-β-D-glucose

Prayojya Anga: Phala (Fruit): Yellowish-brown, ovoid, wrinkled and ribbed longitudinally, pericarp fibrous, non-adherent to the seed; taste- astringent

Shreshtha Haritaki : Haritaki fruit which is Nava (fresh), Snigdha, Ghana, Guru, and which sinks in water is Prashasta. Along with these the fruit which weighs Dwikarsha (2 tola) is Shreshtha Haritaki. (Bha. Ni)

Sangraha Kala: Flowers appear from April to August and fruits ripen from October-January.

Haritaki as Rasayana

1. Rutu Haritaki: Haritaki should be taken along with different anupanas in different Rutus(seasons) to have Rasayana effects as follows. (Bha. Ni)

Rutu	Anupana
Varsha	Saindhava
5Sharat	Sharkara
Hemanta	Shunthi
Shishira	Pippali
Vasanta	Madhu
Grishma	Guda

Use of Haritaki with different Anupana: Haritaki pacifies Kapha when taken with Lavana, with Sharkara it cures Pitta and with Ghrita all Vataja disorders. (Bha. Ni).

2. Rasayanartha: In night Haritakichurna mixed with Madhu should be applied to Lohapatra and kept, next morning it is scraped and given with Madhu and Ghrita. (Vaidyamanorama)

Haritaki in Arsha(Piles):

a. Daily Haritaki churna should be given with Guda before food.(Cha.Chi.9)

b. Daily Haritaki churna should be given with Guda before food.(Su.Chi.9)

c. Haritaki soaked in Gomutra should be given with Guda. (As.hr.chi.8/54)

Haritaki in Udararoga: 1ooo Haritaki should be consumed according to protocol. (Cha.Chi.18)

Haritaki in Amajirna: Haritaki churna should be given with Guda. (Bha.Ni.)

Haritaki in Pakwatisara: Haritaki churna should be given with Ushnodaka.(Cha.Chi.19)

Haritaki inChardi: Haritaki churna should be given with Madhu. (Cha.Chi,23)

Haritaki inGulma: Haritaki churna should be given with Guda. (Su.U.42)

Haritaki inHikka: Haritaki churna should be given with Ushnodaka.(Su.U.50)

Haritaki in Kantharoga: Haritaki kwatha should be given with Madhu.(A.Hru.U.22)

Haritaki in Kaphaja pandu: Gomutra Haritaki should be given regularly. (Cha.Chi.20)

Haritaki in Dadru: Gomutra Haritaki should be given regularly. (Sho.Ni.)

Haritaki inRaktapitta: Equal quantity of Haritaki churna and Draksha should be given. (Sho.Ni.)

Haritaki in Sthoulya(obesity): Haritaki with Madhu is advised. ( As.hr.su.14/22)

Matra: Churna : 3-6 gm.

Vishishta Yoga: Triphala Churna, Triphaladi Taila, Abhayarishta, Agastya

Haritaki Rasayana, Citraka Haritaki, Danti Haritaki, Dashamula Haritaki, Brahma Rasayana.

Contraindications for Haritaki: Haritaki should not be given to the person who is exerted due to excessive walk (adhwa), who is weak, Ruksha, Krusha and emaciated due to Langhana (fasting), in Pittadhikya, Garbhini and in Vimukta rakta (Raktamokshana). (Bha. Ni.)

Research:

1. Anti-bacterial activity : Terminalia chebula is well effective against Helicobacter pylori, a bacterium responsible for gastritis, ulcer and stomach cancers.( https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405844022015080)

2. Anti-oxidant activity: tri-ethyl-chebulate was a strong antioxidant and free-radical scavenger, which might contribute to the anti-oxidative ability of Terminalia chebula. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405844022015080)

3. Immune-modulatory activities : In immune-modulation studies, humoral immunity was enhanced where T-cells counts remained unaffected in the animals, but cell mediated immune response was stimulated.( https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405844022015080)

4. Wound healing property: The wound healing property of T. chebula was reported in granulation tissues . T. chebula extracts markedly elevated total protein, matrix molecules such as hexosamine and uronic acid, intact DNA and collagen (90%) in the epithelialisation period and increased tensile strength. Nasiri et al. reported the wound healing property of T. chebula herbal preparations as it hastened the recovery from burn injury. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405844022015080)

5. Antiaging activities: Stress causes dysregulation in the immune cells and speeds up the ageing process. Plasma levels of adrenaline and noradrenaline are enhanced during stress induced by the swimming endurance test. The swim endurance test results indicate that the T. chebula extract has the properties that increase physical endurance and maintain the average plasma level of catecholamine and MAO. It boosts muscle glycogen levels, decreases the concentrations of muscle lactic acid and ammonia (two toxic by-products of muscular effort) in rats, and possesses significant antioxidant activity. Hence, it provides substantial stress-induced antiaging exercise. (https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2405844022015080)

Important references:

भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - २. हरीतक्यादिवर्ग

हरीतकी उत्पत्ति

दक्षं प्रजापतिं स्वस्थमश्विनौ वाक्यमूचतुः |
कुतो हरीतकी जाता तस्यास्तु कति जातयः ||१||
रसाः कति समाख्याताः कति चोपरसाः स्मृताः |
नामानि कति चोक्तानि किं वा तासां च लक्षणम् ||२||
के च वर्णा गुणाः के च का च कुत्र प्रयुज्यते |
केन द्रव्येण संयुक्ता कांश्च रोगान्व्यपोहति ||३||
प्रश्नमेतद्यथा पृष्टं भगवन्वक्तुमर्हसि |
अश्विनीर्वचनं श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् ||४||
पपात बिन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम् |
ततो दिव्यात्समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी ||५||

भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - २. हरीतक्यादिवर्ग

हरीतकीपर्याय

हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनाऽमृता |
हैमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा |
वयस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणीति च ||६||

हरीतकी सप्तभेद

विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया |
जीवन्ती चेतकी चेति पथ्यायाः सप्तजातयः ||७||
“विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच्चेतकी पूतना
सिन्धौ स्यादथ रोहिणी निगदिता जाता प्रतिस्थानके |
चम्पायाममृताभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये |
जीवन्तीति हरीतकी निगदिता सप्त प्रभेदा बुधैः”(१) ||७||
अलाबुवृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता |
पूतनास्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलाऽमृता ||८||
पञ्चरेखाऽभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी |
त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानामियमाकृतिः ||९||

हरीतकीप्रयोग

विजया सर्वरोगेषु रोहिणी व्रणरोहिणी |
प्रलेपे पूतना योज्या शोधनार्थेऽमृता हिता ||१०||
अक्षिरोगेऽभया शस्ता जीवन्ती सर्वरोगहृत् |
चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायुक्तं प्रयोजयेत् ||११||
चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः |
षडङ्गुलायता शुक्ला कृष्णा त्वेकाङ्गुला स्मृता ||१२||
काचिदास्वादमात्रेण काचिद्गन्धेन भेदयेत् |
काचित्स्पर्शेन दृष्ट्याऽन्या चतुर्धा भेदयेच्छिवा ||१३||
चेतकीपादपच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः |
भिद्यंते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः ||१४||
चेतकी तु धृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः |
तावद्भिद्येत वेगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः ||१५||
नृपादिसुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषाम् |
चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी ||१६||
सप्तानामपि जातीनां प्रधाना विजया स्मृता |
सुखप्रयोगा सुलभा सर्वरोगेषु शस्यते ||१७||

हरीतकीगुण, प्रभाव

हरीतकी पञ्चरसाऽलवणा तुवरा परम् |
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी |
चक्षुष्या लघुरायुष्या बृंहणी चानुलोमिनी ||१८||
श्वासकासप्रमेहार्शःकुष्ठशोथोदरक्रिमीन् |
वैस्वर्यग्रहणीरोगविबन्धविषमज्वरान् ||१९||
गुल्माध्मानतृषाछर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान् |
कामलां शूलमानाहं प्लीहानञ्च यकृत्तथा |
अश्मरीमूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं च नाशयेत् ||२०||
स्वादुतिक्तकषायत्वात्पित्तहृत्कफहृत्तु सा |
कटुतिक्तकषायत्वादम्लत्वाद्वातहृच्छिवा ||२१||
पित्तकृत्कटुकाम्लत्वाद्वातकृन्न कथं शिवा |
प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते |
हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना ||२२||
कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः |
यतस्ततो नेति चिन्त्यं धात्रीलकुचयोर्यथा ||२३||
पथ्याया मज्जनि स्वादुः स्नाय्वामम्लो व्यवस्थितः |
वृन्ते तिक्तस्त्वचि कटुरस्थिस्थस्तुवरो रसः ||२४||

श्रेष्ठहरीतकीलक्षण

नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याऽम्भसि |
निमज्जेत्सा प्रशस्ता च कथिताऽतिगुणप्रदा ||२५||
नवादिगुणयुक्तत्वं तथैवात्र द्विकर्षता |
हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तच्छ्रेष्ठमुच्यते ||२६||

हरीतकीप्रयोगविधि, ऋत्वनुसार प्रयोगविधि

चर्विता वर्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी |
स्विन्ना संग्राहिणी पथ्या भृष्टा प्रोक्ता त्रिदोषनुत् ||२७||
उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रियाणां निर्मूलिनी पित्तकफानिलानाम् |
विस्रंसिनी मूत्रशकृन्मलानां हरीतकी स्यात् सह भोजनेन ||२८||
अन्नपानकृतान्दोषान्वातपित्तकफोद्भवान् |
हरीतकी हरत्याशु भुक्तस्योपरि योजिता ||२९||
लवणेन कफं हन्ति पित्तं हन्ति सशर्करा |
घृतेन वातजान् रोगान्सर्वरोगान्गुडान्विता ||३०||
सिंधूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् |
वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा ||३१||

हरीतकीसेवनाऽनार्ह

अध्वातिखिन्नो बलवर्जितश्च रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च |
पित्ताधिको गर्भवती च नारी विमुक्तरक्तस्त्वभयां न खादेत् ||३२||

धन्वन्तरिनिघण्टु - १. गुडूच्यादिवर्ग

हरीतकी

हरीतक्याभया पथ्या प्रपथ्या पूतनाऽमृता |
जयाऽव्यथा हैमवती वयःस्था चेतकी शिवा ||२३३||
प्राणदा नन्दिनी चैव रोहिणी विजया च सा |
कषायाऽम्ला च कटुका तिक्ता मधुरसान्विता |
इति पञ्चरसा पथ्या लवणेन विवर्जिता ||२३४||
अम्लभावाज्जयेद्वातं पित्तं मधुरतिक्तकात् |
कफं रूक्षकषायत्वात्त्रिदोषघ्नी ततोऽभया ||२३५||
प्रपथ्या लेखनी लघ्वी मेध्या चक्षुर्हिता सदा |
मेहकुष्ठव्रणच्छर्दिशोफवातास्रकृच्छ्रजित् ||२३६||
वातानुलोमनी हृद्या सेन्द्रियाणां प्रसादनी |
सन्तर्पणकृतान्रोगान्प्रायो हन्ति हरीतकी ||२३७||
तृष्णायां मुखशोषे च हनुस्तम्भे गलग्रहे |
नवज्वरे तथा क्षीणे गर्भिण्यां न प्रशस्यते ||२३८||
हरस्य भवने जाता हरीता च स्वभावतः |
सर्वरोगांश्च च हरते तेन ख्याता हरीतकी ||२३९||

मदनपालनिघण्टु - १. अभयादिवर्ग

हरीतकी

हरस्य भवने जाता हरिता च स्वभावतः |
हारयेत्सर्वरोगाञ्च तेन प्रोक्ता हरीतकी ||८||
जीवन्ती पूतना पश्चादमृता विजयाऽभया |
रोहिणी चेतकी सप्त भेदभिन्ना हरीतकी ||९||
जीवन्ती जीवनोद्योगात्पावनात्पूतना मता |
सुधावदमृता ज्ञेया विजया विजयप्रदा ||१०||
नृणामभयदा यस्मादभया तत् प्रकीर्तिता |
रोहिणी तु गुणारोहाच्चेतनाच्चेतकी मता ||११||
जीवन्ती स्वर्णवर्णाभा पूतनाऽस्थिमती मता |
अमृता त्रिदला प्रोक्ता विजया तुम्बरूपिणी ||१२||
पञ्चाङ्गी त्वभया ज्ञेयाऽमृता वृत्ता तु रोहिणी |
त्र्यङ्गी तु चेतकी ज्ञेया कर्म तासामथोच्यते ||१३||
सर्वरोगेषु जीवन्ती प्रलेपे पूतना हिता |
शुद्ध्यर्थममृता प्रोक्ता विजया सर्वरोगहृत् ||१४||
अक्षिरोगेऽभया शस्ता रोहिणी व्रणरोहिणी |
चेतकी चूर्णयोगे स्यात्सप्तधैव प्रकीर्तिता ||१५||
नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याऽम्भसि |
निमज्जेत्सा प्रशस्ता स्याद्रोगध्न्यतिगुणप्रदा ||१६||
शोणा च्छिन्ना गुडनिभा किञ्चिदल्पा कषायिणी |
स्थूलत्वक् सरसा स्वल्पबीजा गुर्वी हरीतकी ||१७||
चर्विता वर्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी |
स्विन्ना सङ्ग्राहिणी प्रोक्ता भृष्टा पथ्यान्नदोषनुत् ||१८||
ग्रीष्मे तुल्यगुडां सुसैन्धवयुतां मेघावृते ह्यम्बरे तुल्यां शर्करया शरद्यमलया शुण्ठ्या तुषारागमे |
पिप्पल्या शिशिरे वसन्तसमये क्षौद्रेण संयोजितां राजन् प्राप्य हरीतकीमिव रुजो नश्यन्तु ते शत्रवः ||१९||
हरीतकीनामगुण-
शिवा हरीतकी पथ्या चेतकी विजया जया |
प्रपथ्या प्रथमाऽमोघा कायस्था प्राणदाऽमृता ||२०||
जीवनीया हेमवती पूतना वृतनाऽभया |
वयस्था नन्दिनी ज्ञेया श्रेयसी रोहिणी तथा ||२१||
हरीतकी पञ्चरसाऽलवणा तुवरोत्कटा |
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी ||२२||
सरा बुद्धिप्रदायुख्या चक्षुष्या बृंहणी लघुः |
श्वासकासप्रमेहार्शः कुष्ठशोफोदरान् कृमीन् ||२३||
वैस्वर्यग्रहणीदोषविबन्धविषमज्वरान् |
गुल्माध्मानव्रणच्छर्दिहिध्माकण्डूहृदामयान् |
कामलां शूलमानाहं प्लीहानं चापकर्षति ||२४||
मधुराम्लतया वातं कषायस्वादुभावतः |
पित्तं हन्ति कफं हन्ति कटुत्वेन हरीतकी ||२५||

कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग

हरीतकी

हरीतक्यभया पथ्या प्रपथ्या हैमवत्यपि ||२२१||
कायस्था श्रेयसी ज्ञेया प्राणदा विजया शिवा |
जया विलवणा पञ्चरसानु तुवरोत्करा ||२२२||
स्वादुपाकरसायुष्या रूक्षोष्णा बृंहणी लघुः |
दीपनी पाचनी मेध्या वयसःस्थापनी परम् ||२२३||
रसायनी च चक्षुष्या बलबुद्धिस्मृतिप्रदा |
कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान् ||२२४||
शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान् |
सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिकृमीन् ||२२५||
श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगदोदरान् |
विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम् ||२२६||
हिध्माध्मानव्रणान् शूलं त्रीन् दोषांश्च व्यपोहति |
स्वाद्वम्लभावात्पवनं कटुतिक्ततया कफम् ||२२७||
कषायमधुसत्त्वाच्च पित्तं हन्ति हरीतकी |
मज्जवक्स्नायुमांसास्थिस्थिताः पञ्चाभयोद्भवाः ||२२८||
स्वादुकट्वम्लतिक्ताख्यकषायाः क्रमशो रसाः |
पथ्यामज्जा च चक्षुष्यो वातपित्तहरो गुरुः ||२२९||
नीरजा वनजा चैव पर्वतीया इति त्रिधा |
यथोतरं पथ्यतमा विज्ञेया त्रिविधाभया ||२३०||
कालयोगात्स्वयं पक्वा पतिता च महीतले |
नवा स्निधायता वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता तथाम्भसि ||२३१||
निमज्जेद्या तथैकस्मिन् फले स्याच्च द्विकर्षता |
सर्वदा गुणकृत्सा तु ततोऽन्या तु विवर्जिता ||२३२||
नवादिगुणयुक्तत्वं तथैकत्वं द्विकर्षता |
हरीतक्याः फले यत्र तत्सर्वं गुणकृद् भवेत् ||१३३||
जन्तुजग्धा दवादग्धां जले पङ्के स्थितां पुनः |
ऊषरे च स्थितां भिन्नां वर्जयेत्तु हरीतकीम् ||२३४||

राजनिघण्टु - ११. आम्रादिवर्ग

हरीतकी

हरीतकी हैमवती जयाऽभया शिवाऽव्यथा चेतनिका च रोहिणी |
पथ्या प्रपथ्याऽपि च पूतनाऽमृता जीवप्रिया जीवनिका भिषग्वरा ||२१४||
जीवन्ती प्राणदा जीव्या कायस्था श्रेयसी च सा |
देवी दिव्या च विजया वह्निनेत्रमिताभिधा ||२१५||
हरीतकी पञ्चरसा च रेचनी कोष्ठामयघ्नी लवणेन वर्जिता |
रसायनी नेत्ररुजापहारिणी त्वगामयघ्नी किल योगवाहिनी ||२१६||
बीजास्थितिक्ता मधुरा तदन्तस्त्वग्भागतः सा कटुरुष्णवीर्या |
मांसांशतश्चाम्लकषाययुक्ता हरीतकी पञ्चरसा स्मृतेयम् ||२१७||
हरीतक्यमृतोत्पन्ना सप्तभेदैरुदीरिता |
तस्या नामानि वर्णांश्च वक्ष्याम्यथ यथाक्रमम् ||२१८||
विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया |
जीवन्ती चेतनी चेति नाम्ना सप्तविधा मता ||२१९||
अलाबुनाभिर्विजया सुवृत्ता रोहिणी मता |
स्वल्पत्वक् पूतना ज्ञेया स्थूलमांसाऽमृता स्मृता ||२२०||
पञ्चास्रा चाभया ज्ञेया जीवन्ती स्वर्णवर्णभाक् |
त्र्यस्रां तु चेतकीं विद्यादित्यासां रूपलक्षणम् ||२२१||
विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच्चेतकी पूतना सिन्धौ स्यादथ रोहिणी तु विजया जाता प्रतिस्थानके |
चम्पायाममृताऽभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये जीवन्ती च हरीतकी निगदिता सप्तप्रभेदा बुधैः ||२२२||
सर्वप्रयोगे विजया च रोहिणी क्षतेषु लेपेषु तु पूतनोदिता |
विरेचने स्यादमृता गुणाधिका जीवन्तिका स्यादिह जीर्णरोगजित् ||२२३||
स्याच्चेतकी सर्वरुजापहारिका नेत्रामयघ्नीमभयां वदन्ति |
इत्थं यथायोगमियं प्रयोजिता ज्ञेया गुणाढ्या न कदाचिदन्यथा ||२२४||
चेतकी च धृता हस्ते यावत् तिष्ठति देहिनः |
तावद्विरेचते वेगात्तत्प्रभावान्न संशयः ||२२५||
सप्तानामपि जातीनां प्रधानं विजया स्मृता |
सुखप्रयोगसुलभा सर्वव्याधिषु शस्यते ||२२६||
क्षिप्ताप्सु निमज्जति या सा ज्ञेया गुणवती भिषग्वर्यैः |
यस्या यस्या भूयो निमज्जनं सा गुणाढ्या स्यात् ||२२७||
हरते प्रसभं व्याधीन्भूयस्तरति यद्वपुः |
हरीतकी तु सा प्रोक्ता तत्र कीर्दीप्तिवाचकः ||२२८||
हरीतकी तु तृष्णायां हनुस्तम्भे ग्रलग्रहे |
शोषे नवज्वरे जीर्णे गुर्विण्यां नैव शक्यते ||२२९||

Haritaki

Dravyaguna Vijnana II P.V.

Rasayana page 753-757

Synonyms: